EU-Hof verplicht lidstaten tot erkenning geslachtswijziging bij vrij verkeer

Lidstaten van de Europese Unie moeten het mogelijk maken dat de geslachtsregistratie van een eigen burger wordt gewijzigd wanneer die burger gebruik heeft gemaakt van het recht op vrij verkeer — ook als de eigen wet van het land van herkomst zo'n wijziging niet toestaat. Dat besliste het Hof van Justitie van de EU op 12 maart 2026 in de zaak Shipova (C-43/24) (bron). Het is de zoveelste stap waarbij zelfidentificatie niet via een democratisch wetgevingsproces wordt binnengehaald, maar via de band van Europese rechtspraak.

De zaak: een Bulgaarse burger in Italië

De zaak draait om een Bulgaarse staatsburger die bij geboorte als man werd geregistreerd en in Italië, waar de betrokkene woont, met een hormoonbehandeling begon. Volgens het arrest leidde de discrepantie tussen het uiterlijk van de betrokkene en het geslacht op de Bulgaarse identiteitsdocumenten tot problemen in het dagelijks leven, vooral bij het zoeken naar werk en bij het zich identificeren tegenover luchtvaart- of hotelpersoneel en bij het oversteken van een grens. De Bulgaarse rechters wezen het verzoek af omdat het Bulgaarse recht volgens hen niet voorziet in de mogelijkheid om geslacht, naam en persoonlijk identificatienummer in de akten van de burgerlijke stand te wijzigen. De hoogste Bulgaarse rechter in burgerlijke zaken legde de zaak daarop met prejudiciële vragen voor aan het Hof (arrest, punten 15 tot en met 21 en 42).

Wat het Hof besliste

Volgens een analyse van het Europese privaatrecht-platform EAPIL (18 maart 2026) oordeelde het Hof dat artikel 21 van het Verdrag betreffende de werking van de EU, gelezen samen met artikel 4(3) van Richtlijn 2004/38 en artikel 7 van het Handvest van de grondrechten, zich verzet tegen nationale wetgeving die een burger die zijn recht op vrij verkeer heeft uitgeoefend, niet toestaat geslachtsgegevens — geslacht, voornaam, patroniem, achternaam en persoonlijk identificatienummer — in de burgerlijke stand te wijzigen. Het Hof oordeelde ook dat een nationale rechter niet gebonden is aan een uitleg van het eigen grondwettelijk hof die zo'n wijziging in strijd met het EU-recht verhindert.

Belangenorganisatie ILGA-Europe noemde de uitspraak "landmark" en leest erin dat lidstaten een werkende procedure voor juridische geslachtserkenning moeten hebben voor eigen onderdanen die van het vrij verkeer gebruik hebben gemaakt, afgestemd op wat de organisatie hun 'lived gender' (beleefde geslacht) noemt. Volgens ILGA-Europe hebben drie lidstaten — Hongarije, Bulgarije en Slowakije — via wetgeving, rechterlijke uitspraken en grondwetswijzigingen juridische geslachtserkenning onmogelijk gemaakt; de organisatie noemt de Hongaarse en Slowaakse wetten in strijd met de uitspraak en roept de Europese Commissie op om op te treden.

Fileren: wat hier niet klopt

Het Hof toetst in de motivering niet aan een biologische maatstaf, maar aan de genderidentiteit: het stelt de geslachtsaanduiding op de identiteitskaart tegenover 'de genderidentiteit die door haar wordt beleefd' (punt 41). Welke voorwaarden een lidstaat aan een wijziging mag stellen, zoals een diagnose of een deskundigenverklaring, bepaalt het arrest niet; het Hof haalt wel rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens aan volgens welke erkenning niet afhankelijk mag worden gesteld van een operatie die de betrokkene niet wil ondergaan (punt 50). Het Hof erkent daarbij zelf dat de burgerlijke staat van personen, met inbegrip van de regels over wijziging van naam en genderidentiteit, tot de bevoegdheid van de lidstaten behoort (punt 37) (bron). De constructie loopt via het recht op vrij verkeer: omdat de betrokkene in een andere lidstaat woont, wordt een zaak die in wezen over de inrichting van de eigen burgerlijke stand gaat, een EU-aangelegenheid. Brussels Signal kopte op 12 maart 2026 dat lidstaten het geslacht van hun burgers moeten wijzigen, ook als de nationale wet dat verbiedt. Dat is naar ons oordeel een inbreuk op de bevoegdheid die het Hof zelf aan de lidstaten toeschrijft. Hungarian Conservative sprak van "judicial overreach": een rechter die beleid maakt waar de wetgever bewust geen ruimte voor bood.

Dat spanningsveld is niet nieuw: de LGBTIQ+ Equality Strategy 2026-2030 van de Europese Commissie stuurt al in dezelfde richting via beleid; deze uitspraak doet het via rechtspraak, wat lidstaten minder ruimte laat om er via het parlement een democratisch debat over te voeren.

Wat dit voor Nederland betekent

Nederland heeft al een wettelijke procedure om de geslachtsvermelding in de geboorteakte te wijzigen, waarbij een deskundigenverklaring moet worden overgelegd (artikelen 1:28 en 1:28a Burgerlijk Wetboek), dus de directe impact hier is beperkt. Relevanter is het precedent: als het Hof via vrij verkeer een verplichting tot wijziging van de geslachtsregistratie kan afdwingen bij landen zonder procedure, ligt de vraag voor de hand of bestaande drempels in landen die wél een procedure kennen — zoals een deskundigenverklaring — op termijn via hetzelfde EU-recht onder druk komen te staan. Vergelijkbare spanning tussen zelfidentificatie en rechterlijke toetsing speelde eerder dit jaar in India, waar het Hooggerechtshof op 4 mei 2026 weigerde een wet te schorsen die zelfidentificatie vervangt door een medische vaststelling (bron) — een tegenovergestelde beweging op een ander continent.

Bronnen

Hof van Justitie van de EU, arrest van 12 maart 2026, zaak C-43/24 (Shipova). publications.europa.eu

EAPIL (European Association of Private International Law), "CJEU: Free Movement and Legal Gender in Shipov (C-43/24)", 18 maart 2026. eapil.org

ILGA-Europe, "Landmark CJEU ruling demands Member States to ensure legal gender recognition to guarantee freedom of movement", 12 maart 2026. ilga-europe.org

Brussels Signal, "ECJ says member states must change gender of citizens even if national laws forbid it", maart 2026. brusselssignal.eu

Hungarian Conservative, "Controversial CJEU Ruling Pushes Gender Recognition on Member States", maart 2026. hungarianconservative.com