Wetsvoorstel 2021 — zuivere zelf-identificatie, in 2024 ingetrokken

Wat het voorstel wilde regelen

Het wetsvoorstel met kamerstuknummer 35825 droeg de officiële titel ‘Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het veranderen van de voorwaarden voor wijziging van de vermelding van het geslacht in de akte van geboorte’. De kern bestond uit drie ingrepen.

1. Afschaffing van de deskundigen­verklaring. Niet langer zou een gespecialiseerde psycholoog of psychiater hoeven verklaren dat de overtuiging duurzaam is. Een verklaring van de betrokkene bij de ambtenaar van de burgerlijke stand zou volstaan, met een bedenktijd.
2. Verlaging van de leeftijds­grens. De grens van zestien jaar zou komen te vervallen voor de procedure met instemming van de gezags­drager(s); bij gebrek aan overeenstemming zou de kinderrechter beslissen op verzoek van de minderjarige.
3. Verandering van procedurele aard. Bedenktijd na de eerste verklaring (minimaal vier en maximaal twaalf weken), waarna de wijziging in de geboorteakte werd opgenomen.

In de Memorie van Toelichting werd het voorstel gepresenteerd als de logische afronding van de modernisering van 2014: weg met de medicaliserende toets, in lijn met de Yogyakarta Principles en met de internationale beweging richting zelf-identificatie.

Wat de kritiek erop was

De kritiek kwam uit verschillende hoeken en richtte zich op verschillende elementen.

Raad van State

De Afdeling advisering van de Raad van State plaatste in haar advies kanttekeningen bij het loslaten van de deskundigen­toets. Het advies wees op de onomkeerbare gevolgen voor het personen- en familierecht (afstamming, naamrecht, registratie van eigen kinderen, internationaal privaatrecht) en op het ontbreken van een vergelijkbare toets in vergelijkbare administratieve procedures met vergaande rechts­gevolgen.

Vrouwenorganisaties

Een breed front van vrouwenorganisaties en juristen, waaronder de Coalitie Vrouwenrechten en Bureau Clara Wichmann, voerde aan dat zuivere zelf-identificatie de juridische categorie sekse — waarop CEDAW-verplichtingen, anti-discriminatie­recht en statistiek steunen — uitholt. Concreet ging de kritiek over toegang tot vrouwen-only ruimten (opvanghuizen, gevangenissen, kleed­ruimten, sport), over de meetbaarheid van vrouwenrepresentatie in politiek, bedrijfsleven en wetenschap, en over de uitvoerbaarheid van positieve actie.

Kinderpsychiaters en jeugdjuristen

Een aparte lijn van kritiek betrof de verlaging van de leeftijds­grens. Verwezen werd naar de uitspraak van de High Court of Justice in Bell v Tavistock (2020), en later naar de Cass Review (UK, eindrapport 2024), waaruit blijkt dat de wetenschappelijke basis voor sociale en juridische transitie van minderjarigen aanzienlijk dunner is dan eerder verondersteld. Het IVRK-uitgangspunt van ‘het belang van het kind’ (artikel 3) en de rol van de ouderlijke gezags­drager kwamen onder spanning te staan met een model waarin de minderjarige bij conflict de gezags­drager kan passeren via de kinderrechter.

De intrekking, juli 2024

Drie jaar lag het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer. Twee opeenvolgende kabinetten (Rutte III, Rutte IV) bewogen het niet door de eindstreep. Het Hoofdlijnenakkoord van 2024 onder kabinet-Schoof bevatte geen positieve verwijzing naar de hervorming. Bij brief van minister van Rechts­bescherming Weerwind aan de Tweede Kamer van 12 juli 2024 werd het wetsvoorstel ingetrokken.

In de intrekkingsbrief verwees de minister naar ‘onvoldoende draagvlak’, naar ‘ontwikkelingen in de jurisprudentie en in vergelijkbare jurisdicties’ en naar de noodzaak van een ‘bredere afweging’ van de gevolgen voor het personen- en familierecht en voor de bescherming van vrouwen­rechten. De minister kondigde geen vervolgvoorstel aan.

Wat de intrekking betekent

Met de intrekking blijft artikel 1:28 BW gelden in de versie van 2014: deskundigen­verklaring vereist, leeftijdsdrempel zestien jaar. Het Nederlandse recht heeft daarmee, anders dan dat van Spanje (2023) en Duitsland (2024), géén overstap gemaakt naar zuivere zelf-identificatie. Of er ooit een vervolgvoorstel komt is op dit moment niet voorzien; het ligt politiek bij de kabinets­samenstelling en het maatschappelijk debat.

De intrekking is geen oordeel over het eerdere voorstel, maar wel een feitelijke herstel van de toets-door-derden in het Nederlands systeem. Voor het bredere debat is zij relevant omdat zij laat zien dat het ‘onvermijdelijke’ karakter dat aan zelf-identificatie in internationale beleids­documenten werd toegeschreven, in een ontwikkelde rechts­staat ook ongedaan kan worden gemaakt voordat het wet wordt.