Oostenrijk · Self-ID via achterdeur

Oostenrijk: Self-ID via de achterdeur in het Bundesgleichbehandlungsgesetz

Op 18 september 2024 nam de Oostenrijkse Nationalrat de Dienstrechts-Novelle 2024 aan (bron), volgens de ORF in de laatste plenaire vergadering voor de verkiezingen. Op pagina 27 van dat pakket stond een nieuwe definitie van het begrip "geslacht" (bron). Het Bundes-Gleichbehandlungsgesetz spreekt sindsdien niet langer over de gelijkstelling en gelijke behandeling van vrouwen en mannen, maar over gelijkstelling en gelijke behandeling "aufgrund des Geschlechts" (op grond van geslacht). Geslacht omvat volgens de wet geslachtskenmerken, genderidentiteit, genderexpressie en genderrol (bron). Critici noemen dit Self-ID via de achterdeur. Faika El-Nagashi, voormalig parlementariër van de Grünen, bleef weg bij de stemming omdat zij een uitholling van vrouwenrechten vreest (bron).

Wat er precies veranderde

De oude tekst sprak over gelijkstelling en gelijke behandeling van vrouwen en mannen. De nieuwe tekst spreekt over gelijkstelling en gelijke behandeling op grond van geslacht. Paragraaf 2, lid 6 van de wet luidt nu: "Geschlecht im Sinne dieses Bundesgesetzes umfasst Geschlechtsmerkmale, Geschlechtsidentität, Geschlechtsausdruck und Geschlechterrolle" (bron). Geslacht bestaat daarmee uit vier componenten:

Geslachtskenmerken (Geschlechtsmerkmale)
Genderidentiteit (Geschlechtsidentität)
Genderexpressie (Geschlechtsausdruck)
Genderrol (Geschlechterrolle)

El-Nagashi ziet daarin een breuk met een biologisch begrip van geslacht en van een objectieve verwijzing naar mannen en vrouwen, ten gunste van een subjectieve zelfwaarneming die van buitenaf niet vast te stellen is (bron).

De procedurele truc

De Dienstrechts-Novelle 2024 was een regeringsvoorstel, vooral met verbeteringen voor ambtenaren. In het debat spraken onder anderen Eva Blimlinger (Grünen) en Romana Deckenbacher (ÖVP) vóór (bron). Volgens de ORF brachten zij het pakket als trekkers in; Blimlinger zit inmiddels niet meer in de Nationalrat. In het ORF-item zegt een ÖVP-vertegenwoordiger over het pakket (vertaald): "Er staat in het Bundes-Gleichbehandlungsgesetz ook een passus die wij niet steunen, maar er zijn vaak compromissen nodig om dit geweldige pakket ook te kunnen uitvoeren." De wijziging van het Bundes-Gleichbehandlungsgesetz stond volgens de ORF verstopt op pagina 27 (bron). Na de stemming zei de ÖVP dat zij de passus in het regeringsvoorstel over het hoofd had gezien en nam zij er afstand van (bron). ÖVP, SPÖ en Grünen stemden voor, FPÖ en NEOS tegen (bron). De NEOS noemden in het ORF-item de zeer korte termijn en het ontbreken van een berekening van de financiële gevolgen (bron); de FPÖ stelde dat met de wijziging "die Frauen abgeschafft" (de vrouwen afgeschaft) waren (bron).

"Wanneer ik 'vrouw' tot iets maak dat volledig willekeurig is, een categorie waarin ieder mens zich kan identificeren, dus in feite iedere man, dan kan ik geen bescherming meer waarborgen. Dan kan ik niet meer over vrouwenrechten spreken." — Faika El-Nagashi tegen de ORF (vertaald) (bron).

Wat de critici inhoudelijk inbrengen

In het ORF-item brengen critici het volgende in (bron):

Beschermde ruimtes voor vrouwen, te beginnen bij zwembaden en kleedkamers, komen onder druk wanneer mannen die zich vrouw voelen er toegang toe krijgen.
Vrouwenquota zijn te omzeilen: iedere man die zich vrouw voelt, kan een plaats binnen een vrouwenquotum opeisen.
Geslacht is niet zelf te bepalen. Iemand kan een juridische wijziging van de registratie aanvragen of het lichaam laten veranderen, maar niet het geslacht zelf, net zo min als de eigen leeftijd.

De "reparatie" die geen reparatie was

De ÖVP beloofde een correctie. In de eerste zitting van de nieuwe Nationalrat, op 24 oktober 2024, diende ÖVP-fractievoorzitter August Wöginger een voorstel in om het Bundes-Gleichbehandlungsgesetz te wijzigen (bron). Het voorstel schrapt de definitie: de zin "Geschlecht im Sinne dieses Bundesgesetzes umfasst Geschlechtsmerkmale, Geschlechtsidentität, Geschlechtsausdruck und Geschlechterrolle" zou vervallen (bron). Voor de critici is dat onvoldoende: ook zonder die zin spreekt de wet niet langer over "vrouwen en mannen" maar over geslacht. Het voorstel werd naar de begrotingscommissie verwezen; volgens de parlementswebsite is de behandeling daar niet begonnen (bron). In oktober 2026 staat de definitie nog steeds in paragraaf 2, lid 6 van de wet (bron).

De achtergrond: het VfGH-arrest van 2018 en de zes registratiemogelijkheden

Een belangrijke voorgeschiedenis is een arrest van het Oostenrijkse Verfassungsgerichtshof van 15 juni 2018: intersekse personen hebben recht op een registratie in het Personenstandsregister die past bij hun geslachtelijkheid (bron). In september 2020 instrueerde het ministerie van Binnenlandse Zaken, toen onder Karl Nehammer, de burgerlijke stand dat naast "mannelijk" en "vrouwelijk" ook "inter", "divers" of "offen" kan worden geregistreerd, of geen geslacht. Volgens die instructie ging het om aantoonbare varianten van de geslachtsontwikkeling en uitdrukkelijk niet om transidentiteit (bron). Op 18 december 2025 oordeelde het Verfassungsgerichtshof dat ook transgender personen hun geslacht om legitieme redenen niet hoeven op te geven; de burgerlijke stand moet daarbij nagaan of er sprake is van een ernstige genderincongruentie (bron).

Waarom dit voor Nederland relevant is

Ook de Nederlandse Algemene wet gelijke behandeling verstaat onder onderscheid op grond van geslacht "mede onderscheid op grond van geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie" (bron). Het Oostenrijkse voorbeeld laat zien hoe een definitiewijziging kan meeliften in een breder pakket. Dat maakt het relevant voor de discussie over de impact van Self-ID op vrouwenrechten en op het juridische onderscheid tussen biologisch geslacht en genderidentiteit.

Zie ook

Bron

Faika El-Nagashi (deelt nieuwsitem) "Self-ID durch die Hintertür im österreichischen Bundes-Gleichbehandlungsgesetz", YouTube, 2025. youtube.com/watch?v=mUcwJJpaa2A
Origineel nieuwsitem van ORF (Hohes Haus), met fragmenten van vertegenwoordigers van ÖVP, FPÖ en NEOS.
Parlament Österreich, Dienstrechts-Novelle 2024 (2711 d.B.). parlament.gv.at
Bundes-Gleichbehandlungsgesetz, geldende versie. ris.bka.gv.at